ଅମଣିଷ

ପୁଳିନବିହାରୀ ରାୟ

ପରିଚୟ

ଡାକ୍ତର ପୁଳିନବିହାରୀ ରାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ଅମଣିଷ' ଉପନ୍ୟାସଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ନିଚ୍ଛକ ବାସ୍ତବବାଦୀ କୃତି । ସମାଜର ନିମ୍ନବର୍ଗର ଏକ ପରିବାରର ସଂଘର୍ଷ, ମାନସିକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର କଷାଘାତ ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷ କିପରି ତା’ର ମାନବିକତା ହରାଇ 'ଅମଣିଷ' ସାଜେ, ତାହା ଏହି ବହିର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ ।

ଅମଣିଷ’ ଉପନ୍ୟାସଟିର ସର୍ଜନା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟର ପ୍ରତିଫଳନ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଲେଖକ ପୁଳିନବିହାରୀ ରାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୩୦ ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭ ମସିହାରେ କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ାରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା । ୧୯୪୭ ମସିହା, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ତା’ର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବାର ନୂତନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖୁଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ସମାଜର ନିମ୍ନବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମାନସିକ ସ୍ଥିତି କିପରି ଥିଲା, ତାହା ଏହି ଉପନ୍ୟାସରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼େ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୬୩ ମସିହାରେ ଏହା କଟକରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଲେଖକ ନିଜେ ଏହି ପୁସ୍ତକର ଭୂମିକାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ଲେଖିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ବହୁତ ଦିନର ଆଶା ଥିଲା । ସେ ସମାଜର ଅନେକ ଦିଗକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଦେଖିଛନ୍ତି ଯେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ‘ମାଟିର ମଣିଷ’, ‘ମନର ମଣିଷ’ ଏବଂ ‘ଲୁହାର ମଣିଷ’ ଭଳି ମହାନ କୃତିସବୁ ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ଭିନ୍ନ ସ୍ରୋତରେ ଯାଇ ‘ଅମଣିଷ’ ଶୀର୍ଷକ ବାଛିଥିଲେ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ମଣିଷ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି ‘ଅମଣିଷ ପଣିଆ’କୁ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ଉପନ୍ୟାସଟିର ମୂଳ କଥାବସ୍ତୁ ଆମ ସମାଜର ନିମ୍ନସ୍ତରରେ ଥିବା ଏକ ପରିବାରର ନିବିଡ଼ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ଜୀବନର ନିରାଟ ବାସ୍ତବତାକୁ ଏପରି ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି ଯେ ପାଠକ ନିଜକୁ ସେହି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ିପାରେ । ଡାକ୍ତର ପୁଳିନବିହାରୀ ରାୟ ଜଣେ ସୁଦକ୍ଷ ଗଳ୍ପ ଲେଖକ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ଚରିତ୍ର ସର୍ଜନାରେ ଅନବଦ୍ୟ କୃତିତ୍ୱ ହାସଲ କରିଛନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ମିଶ୍ର ଏହି ପୁସ୍ତକର ମୁଖବନ୍ଧରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ଉପନ୍ୟାସର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚରିତ୍ର ସମାଜର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ବିଶେଷ କରି ଉପନ୍ୟାସର ନାୟକ ‘ଭଜ’ ବା ଭଜହରିକୁ ଆଧୁନିକ ସମାଜର ଦାରୁଣ ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଜଣେ ମଣିଷ ସ୍ୱଭାବତଃ ଖରାପ ହୋଇ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ତାକୁ କିପରି କ୍ରୂର ଓ ସନ୍ଦେହୀ କରିଦିଏ, ତାହା ଭଜ ଚରିତ୍ରରୁ ବୁଝିହୁଏ ।

ଲେଖକ ନାରୀ ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅତି ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ବିରଳ । ନାୟକ ଭଜହରିର କୁତ୍ସିତ ଚରିତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱେ ଲେଖକ ପାଠକମାନଙ୍କ ମନରେ ତା’ ପ୍ରତି ଏକ ପ୍ରକାର ସହାନୁଭୂତି ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହା ଲେଖକଙ୍କର ଏକ ମହାନୁଭବତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଉପନ୍ୟାସରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଯେପରିକି ଯାମିନୀ ବାବୁ, ଯିଏ ଜଣେ ସହୃଦୟ ଡାକ୍ତର ଏବଂ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେ ମାନବିକତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି । ଯାମିନୀ ବାବୁଙ୍କ ମା’ ସତ୍ୟବତୀ ହେଉଛନ୍ତି ମମତାମୟୀ ଜନନୀର ଏକ ଆଦର୍ଶ ରୂପ । ସେହିପରି ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଧାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖଦ ଜୀବନ କାହାଣୀ ପାଠକର ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ । ନବ, ନଟ ଏବଂ ବିନୟ ବାବୁଙ୍କ ଭଳି ଚରିତ୍ରମାନେ ଉପନ୍ୟାସକୁ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା ଓ ହାସ୍ୟରସର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ଦେଇଛନ୍ତି ।

ପରିଚୟ ବିଭାଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ । ଭଜହରି ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ଅଭାବ କିପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତା’ର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୂର କରିଦିଏ । ଯେତେବେଳେ ଭଜହରି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଧାକୁ ସନ୍ଦେହ କରେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଉପରେ ହାତ ଉଠାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଜଣେ ‘ଅମଣିଷ’ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅମଣିଷପଣିଆ ପଛରେ ଥିବା କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହିଁ ଦୋଷୀ ବୋଲି ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଏ ।

ଉପନ୍ୟାସଟି କେବଳ ଗୋଟିଏ ପରିବାରର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ଏମିତି ଯାତ୍ରା ଯାହା ସହରୀ ଜୀବନର ଜଟିଳତା ଏବଂ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସମାଜର ରାଜନୀତିକୁ ପଦାରେ ପକାଏ । ଯାମିନୀ ବାବୁଙ୍କ ଭଳି ପାଠୁଆ ଲୋକଙ୍କ ମାନସିକତା ଏବଂ ଭଜହରି ଭଳି ଅଳ୍ପ ପାଠୁଆ ଲୋକଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରଭେଦକୁ ଲେଖକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ‘ଅମଣିଷ’ ଉପନ୍ୟାସଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଏମିତି ଆଇନା, ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ତାର ନିଜର ଦୁଇଟି ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ପାଏ–ଗୋଟିଏ ପଟେ ସେବା ଓ ମମତା, ଅନ୍ୟପଟେ କ୍ରୂରତା ଓ ସନ୍ଦେହ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟିର ପରିଚୟ ପାଠକକୁ କେବଳ କାହାଣୀ ପଢ଼ିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷକୁ ନୂଆ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି:

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟିର ରଚନା ସମୟ ହେଉଛି ୧୯୪୭ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୩୦ ତାରିଖ । ଏହି ସମୟଟି ସମାଜରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂତ୍ରପାତ କରୁଥିଲା । ପୁସ୍ତକଟି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୬୩ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଉପନ୍ୟାସରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସମୟଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି ସମୟରେ ‘ଯୁଦ୍ଧ-ଫେରନ୍ତା’ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ଚାକିରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ସାଧାରଣ ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କାମ ପାଇବା ଅତି କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା । ସମାଜରେ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ଉତ୍କଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା ଏବଂ ସାମାନ୍ୟ କୁଲି କାମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂଘର୍ଷ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ।

ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ ହରିପୁର ଗ୍ରାମର ‘ଟିକିପଡ଼ା’ ସାହିରେ ଆଧାରିତ । ଏଠାରେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନର ନିଛକ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନୂଆ ଘର ତୋଳିବା ପାଇଁ ଝାଟିମାଟି କାନ୍ଥ, ବାଉଁଶ ଏବଂ ନଡ଼ା ଚାଳର ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା । ଗାଁର କେନାଲ, ବନ୍ଧ, ବଣବୁଦା ଏବଂ ନଈନାଳ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ ।

କଟକ ସହରକୁ ସେତେବେଳେ ସୁଯୋଗ ଓ ଜୀବିକାର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଯାମିନୀ ବାବୁଙ୍କ ଘର, ଡାକ୍ତରୀ ଦୋକାନ ଏବଂ ସହରର ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରେସ୍ ବା ଛାପାଖାନାଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପରିବେଶର ଅଂଶ ଥିଲା । ସହରରେ ରିକ୍‌ସା, ଲଣ୍ଠନର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଡାକ୍ତରଖାନାର ଜଟିଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତତ୍କାଳୀନ ସହରୀ ଜୀବନକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରୁଥିଲା ।

ସମାଜର ନିମ୍ନବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଅଭାବ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । ‘କାଳ ମହରଗ’ ବା ଦରବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଚାକର ବା ପୂଜାରୀ ରଖିବା ମଧ୍ୟବିତ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟକର ଥିଲା-। ଗରିବ ଲୋକଟିଏ ମୁଠାଏ ଖାଇବା ପାଇଁ ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେଉଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା । ପ୍ରେସରେ ହେଉଥିବା ‘ଧର୍ମଘଟ’ ଏବଂ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ସ୍ଲୋଗାନ (‘ଇନ୍‌କିଲାବ୍ ଜିନ୍ଦାବାଦ୍’) ଏହାର ପ୍ରମାଣ-। ଧନୀ ଏବଂ ଗରିବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ନେଇ ଶ୍ରମିକମାନେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିଲେ-। ଗାଁରେ ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସାହାଯ୍ୟ ପଛରେ ଅନେକ ସମୟରେ କୁତ୍ସିତ ଅଭିସନ୍ଧି ବା ସ୍ୱାର୍ଥ ରହୁଥିଲା । ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଧାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଗାଁର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିକୃତ ଆକର୍ଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା, ଯାହା ପରିବାରରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ଦେହର ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ।

ସମାଜରେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସନ୍ଦେହର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ଥିଲା । ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଏହାର ପଠନ ଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥିଲା । ଅନ୍ୟପଟେ, ଜ୍ୟୋତିଷ ବା ନାହାକଙ୍କ ଗଣନା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ଗଭୀର ଆସ୍ଥା ଥିଲା, ଯାହା ଭଜହରିର ସନ୍ଦେହକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା । ସମାଜରେ ନାରୀର ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଥିଲା । ଗୋଟିଏ ପଟେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଭଳି ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ସ୍ନେହୀ ମାତା, ଅନ୍ୟପଟେ ସୁଧାଙ୍କ ଭଳି ନାରୀ, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାମୀର ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ମାଡ଼ର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ । ସମାଜର ଚିନ୍ତାଧାରା ଏପରି ଥିଲା ଯେ ନାରୀଟିଏ ନିଜର ଦୁଃଖ କହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସଙ୍କୋଚ କରୁଥିଲା ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ‘ଅମଣିଷ’ ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହେଉଛି ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସମାଜର ଚିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଉତ୍ସାହ ସାଙ୍ଗକୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅନ୍ଧକାର, ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ଅସନ୍ତୋଷ ଏବଂ ମଣିଷର ବିକୃତ ମାନସିକତା ଏକାଠି ବାସ କରୁଥିଲେ । ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହିଁ ଭଜହରି ଭଳି ଚରିତ୍ରକୁ ‘ଅମଣିଷ’ ହେବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ:

ଭଜହରି: ଉପନ୍ୟାସର କୁତ୍ସିତ ଚରିତ୍ରର ନାୟକ । ସେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୁରବସ୍ଥା, ସନ୍ଦେହୀ ମନୋଭାବ ଏବଂ କ୍ରୂର ଆଚରଣ ପାଇଁ 'ଅମଣିଷ' ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଭଜହରି ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଉପନ୍ୟାସର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର, ଯାହାଙ୍କୁ ଲେଖକ ଏକ 'କୁତ୍ସିତ ଚରିତ୍ର' ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଚେହେରା ବେଶ୍ ଅଦ୍ଭୁତ—ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ବଡ଼ ଏବଂ ହାରମୋନିୟମ୍‌ର ରିଡ୍ ପରି ବାହାରକୁ ବାହାରିଛି, ମୁଣ୍ଡ ପ୍ରାୟ ବାଳଶୂନ୍ୟ ଏବଂ କାନରେ ଲମ୍ବା ଲମ୍ବା ବାଳ ଅଛି । ଭଜହରିଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୋଷ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଅହେତୁକ ସନ୍ଦେହ । ସେ ନିଜର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଧାଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ସନ୍ଦେହ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି । ଗାଁର ଟୋକାମାନଙ୍କ ସହ ସୁଧାର ସମ୍ପର୍କ ଅଛି ବୋଲି ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଉଗ୍ର ଓ କ୍ରୂର କରିଦିଏ । ଏପରିକି ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ରକ୍ତାକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପଛେଇ ନାହାନ୍ତି । ନିଜର ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ 'ଅମଣିଷ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି ।

ଯାମିନୀବାବୁ: ଜଣେ ଦୟାଳୁ ଡାକ୍ତର, ଯିଏ ଭଜହରିକୁ ଚାକିରି ଯୋଗାଇବା ସହ ତା'ର ପରିବାରକୁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଭଜହରିକୁ ଚାକିରି ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ସେ ବହୁତ ପରିଶ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଖୋଷାମୋଦ ମଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଭଜହରିର ପରିବାରକୁ ନିଜ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିଲାଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା କରିଛନ୍ତି । ସେ ଜଣେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି । ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ପଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଜୀବନର ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜନ୍ତି । ଭଜହରି ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୁତ୍ସା ରଟନା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସହନଶୀଳ ରହନ୍ତି ।

ସତ୍ୟବତୀ: ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ମା'। ସେ ପୁରୁଣା କାଳର ସେବା ଓ ମମତାମୟୀ ନାରୀ, ଯିଏ ଭଜହରି ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତା'ର ଆଚରଣରେ ଶେଷରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ଭଜହରିକୁ ନିଜ ପୁଅ ପରି ସ୍ନେହ କରନ୍ତି ଏବଂ ତା’ର ସବୁ ଅନ୍ୟାୟକୁ କ୍ଷମା କରିଦିଅନ୍ତି । ସେହିପରି ସେ ଭଜହରିର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି 'ପଫ'କୁ ନିଜ ନାତି ପରି ଭାବନ୍ତି ଏବଂ ତାକୁ ସ୍ନେହରେ ଖୁଆଇ ଦିଅନ୍ତି । ସେ ଜଣେ ଦୃଢ଼ମନା ନାରୀ । ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଭଜହରି ତା’ର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ ପିଟୁଛି, ସେ ଭଜହରିକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଘରୁ ବାହାର କରିଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଧମକ ଦିଅନ୍ତି ।

ସୁଧା: ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀ । ସେ ଅତିବ ସୁନ୍ଦରୀ, କିନ୍ତୁ ଭଜହରିର ସନ୍ଦେହ ଓ ନିର୍ଯାତନାର ଶିକାର ହୋଇଛି । ସୁଧା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ଦୁଃଖୀ ଏବଂ ସହନଶୀଳ ଚରିତ୍ର । ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାପ ପାଲଟିଛି । ସୁଧାଙ୍କୁ ଲେଖକ 'ଶ୍ରୀରାଧା' କିମ୍ବା 'କପାଳକୁଣ୍ଡଳୀ' ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଗାଁର ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ଯାହା ଭଜହରିର ସନ୍ଦେହକୁ ବଢ଼ାଇ ଦିଏ । ସେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀର ମାଡ଼ ଓ ଗାଳିକୁ ନୀରବରେ ସହ୍ୟ କରନ୍ତି-। ଭଜହରିର ବିକୃତ ମାନସିକତା ଯୋଗୁଁ ସେ ନିଜ ବାପଘରକୁ ଫେରିଯିବା ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି । ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ଚିକିତ୍ସିତ ହେବା ପରେ ସେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସବଳ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ଭଜହରିର ସନ୍ଦେହୀ ସ୍ୱଭାବଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି ।

ସୁରମା: ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ । ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଗୃହିଣୀ, ଯିଏ ଭଜହରିର ପରିବାର ପ୍ରତି ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଛନ୍ତି । ସେ ଉପନ୍ୟାସର ଘଟଣାବଳୀକୁ ଜଣେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି । ସେ ଭଜହରିର ପ୍ରକୃତ ଚରିତ୍ରକୁ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ବୁଝିପାରନ୍ତି । ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀ ଯେତେବେଳେ ରାତି ଅଧରେ ନିର୍ଯାତିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦିଅନ୍ତି । ସେ ନିଜ ଘରର ସମସ୍ତ କାମ କରିବା ସହ ଭଜହରିର ପରିବାର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ରହନ୍ତି ।

ନବ (ନବଘନ) ଓ ନଟ (ନଟବର): ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗ, ଯେଉଁମାନେ କାହାଣୀରେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ଓ ହାସ୍ୟରସ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

ନବଘନ(ନଟ): ସେ ଜଣେ ଶ୍ରମଜୀବୀ ଏବଂ ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ପିଲାଦିନର ସାଙ୍ଗ । ସେ ସରଳ ଏବଂ ସବୁପ୍ରକାର କାମ ଜାଣନ୍ତି । ସେ ଭଜହରିର ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଖବର ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ଏବଂ ଉପନ୍ୟାସରେ ହାସ୍ୟରସ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

ନଟବର(ନଟ): ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଚାକିରିଜୀବୀ । ସେ ଭଜହରିର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନେଇ ବ୍ୟଙ୍ଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମାଜର ବାସ୍ତବତା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି ।

ବିନୟ ବାବୁ ହେଉଛନ୍ତି ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ପୁରୁଣା ବନ୍ଧୁ ଓ ଜଣେ ପ୍ରେସ୍‍ର ମ୍ୟାନେଜର ବା ବଡ଼ବାବୁ, ଯିଏ ଭଜହରିକୁ କୁଲି କାମ ଯୋଗାଇଥିଲେ । ସେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଗୀତା ପଠନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି ।

ମହନା (କେମ୍ପା): ହେଉଛି ରସମା'ଙ୍କ ଦିଅର, ଯିଏ ଭଜହରିର ସନ୍ଦେହକୁ ବାସ୍ତବତାର ରୂପ ଦେବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ । ସେ ନିଜର ବିକୃତ ରୂପ ସତ୍ତ୍ୱେ ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷ ଦେଇ ଲୋଭାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ଘରୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଦିନ ପରେ ଭଜହରି ଆସି ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ଭଜହରି ନିଜ ଭାଇ-ଭାଉଜଙ୍କ ସହ ମନୋମାଳିନ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଗାଁରୁ ଆସି ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କୁ ଚାକିରି ଖଣ୍ଡେ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି । ଯାମିନୀବାବୁ ଓ ତାଙ୍କ ମା' ସତ୍ୟବତୀ ଭଜହରିର ଅସହାୟତା ଦେଖି ତାକୁ ନିଜ ଘରେ ରଖନ୍ତି । ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଧା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଗାଁର ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଭଜହରିର ମନରେ ପ୍ରବଳ ସନ୍ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବରେ ମାଡ଼ ମାରନ୍ତି, ଏପରିକି ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ଭବେଦନା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସନ୍ଦେହ କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି ।

ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ପରେ ଭଜହରିର ପରିବାର ଆର୍ଥିକ ଓ ଶାରୀରିକ ଦୁରବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯାମିନୀବାବୁ ତାଙ୍କୁ କଟକ ଆଣି ନିଜ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ବିନୟ ବାବୁଙ୍କ ପ୍ରେସରେ କୁଲି ଚାକିରି ଯୋଗାଇ ଦିଅନ୍ତି ୟ। ମାତ୍ର ଭଜହରିର ସ୍ୱଭାବ ବଦଳେ ନାହିଁ । ସେ ସନ୍ଦେହବଶତଃ ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁତ୍ସାରଟନା କରନ୍ତି । ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଧା ଓ ରୁଗ୍‌ଣ ପୁଅ 'ପଫ' ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ଚିକିତ୍ସିତ ହୁଅନ୍ତି । କିଛି ଦିନ ପରେ ପ୍ରେସରେ ଧର୍ମଘଟ ହେବାରୁ ଭଜହରି ନେତୃତ୍ୱ ନେଇ ନିଜର ଚାକିରି ହରାନ୍ତି ।

ସମୟକ୍ରମେ ସୁଧା ନିଜର ସୁସ୍ଥତା ଫେରି ପାଆନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଭଜହରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବନତି ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି । ଶେଷରେ ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ମା' ସତ୍ୟବତୀ ଗୁରୁତର ଅସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ସମୟରେ ସୁଧା ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ନିଜ ପିଲାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ବାପାଘରକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଭଜହରିର ସନ୍ଦେହୀ ଓ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବ ସହ ଆଉ ରହିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା ।

ଉପସଂହାର:

ଉପସଂହାରରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଉପନ୍ୟାସ ‘ଅମଣିଷ’ ରେ ମାନବିକତା ହ୍ରାସ, ସମାଜର ନିଷ୍ଠୁରତା ଏବଂ ଜୀବନର ଜଟିଳ ଦର୍ଶନର ଏକ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପାଠକଙ୍କୁ ଏକ ଏମିତି ମୋଡ଼ରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେଉଁଠି 'ମଣିଷ' ଏବଂ 'ଅମଣିଷ' ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । ଉପସଂହାରରେ ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଅର୍ଥନୈତିକ ସଙ୍କଟ ଓ ସନ୍ଦେହ ମଣିଷକୁ କିପରି ପଶୁଠାରୁ ଆହୁରି ନୀଚ କରିଦିଏ । ଭଜହରି ଏକ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଚରିତ୍ର, ଯିଏ ନିଜର ଅକ୍ଷମତା ପାଇଁ ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ଦାୟୀ କରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଲରେ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାଏ ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଅସୁସ୍ଥତା ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଭଜହରିର ସ୍ତ୍ରୀର ବିଦାୟ ଏକ ବଡ଼ ବିରୋଧାଭାସ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ସତ୍ୟବତୀ ଯେଉଁ ଭଜହରି ପରିବାର ପାଇଁ ନିଜର ସର୍ବସ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଠିତ ହେଲେ । ଏହା ସମାଜର କୃତଘ୍ନତା ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପରତାକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ ।

'ଅମଣିଷ' ବହିଟି ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ଦୁନିଆରେ କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ବା ଖରାପ ନୁହଁନ୍ତି । ପରିସ୍ଥିତି ହିଁ ମଣିଷକୁ ଚରିତ୍ରହୀନ ବା ମହାନ କରିଥାଏ । ଭଜହରି ପ୍ରତି ଘୃଣା ଆସିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପାଠକ ମନରେ ଏକ ପ୍ରକାର ସହାନୁଭୂତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, କାରଣ ସେ ନିଜେ ନିଜର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ । ଯାମିନୀବାବୁଙ୍କ ସହନଶୀଳତା ଏବଂ ସୁଧାର ନିରୀହତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଜୀବନର ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ବି ମାନବିକତାର କିଛି ଅଂଶ ବଞ୍ଚି ରହିଥାଏ ।